W poprzednim artykule zacytowałam listę kontrolną stworzoną przez Inspekcję Pracy pomagającą zaklasyfikować pewne sytuacje i zachowania jako charakterystyczne dla stosunku pracy, nie zaś stosunku cywilnoprawnego. Większość zleceniobiorców i zleceniodawców odpowiada twierdząco na wymienione tam pytania… A jakie to może mieć dla stron konsekwencje?
Sąd Najwyższy w wyroku z 9 lipca 2008 r. (I PK 315/07, LEX nr 470956) zajął stanowisko, zgodnie z którym ani zamiar zawarcia umowy zlecenia, ani świadome podpisanie przez strony takiej umowy, nie mogą nadać cywilnoprawnego charakteru zatrudnieniu zainicjowanemu taką umową, jeśli wykazuje ono w przeważającym stopniu cechy stosunku pracy.
Zgodnie z powyższym wyrokiem, jak również ze stanowiskiem Państwowej Inspekcji Pracy, w sytuacji w której mamy do czynienia z umową, która nosi znamiona umowy o pracę, jesteśmy zobligowani do podjęcia odpowiednich kroków w celu prawidłowego ustalenia rodzaju łączącego strony stosunku oraz zgodnego z przepisami rozliczenia powstałych zobowiązań.
Jeżeli sami nie zauważymy nieprawidłowości, z pewnością pomogą nam dwie, współpracujące ze sobą instytucje – Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Państwowa Inspekcja Pracy. Każda z nich ma prawo podważyć rodzaj kontraktu i żądać od firmy określonych zachowań:
- ZUS: opłacenia należnych składek,
- PIP – zastąpienia umowy cywilnej właściwą umową o pracę.
Co ważne – Inspektor Pracy może wnosić powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy w imieniu pracowników, nawet bez ich zgody (art. 63 1 kpc, patrz również postanowienie SN z 29 grudnia 1998 r., I PKN 494/98, OSNAPiUS 2000, nr 4, poz. 149) albo – już za ich zgodą- uczestniczyć w takich postępowaniach przed sądem pracy.
Z wnioskiem do sądu pracy może również udać się sam zatrudniony, nie czekając na interwencję PIP. Prawdopodobnie zleceniobiorca zrobi to dopiero po ustaniu łączącego go z firmą stosunku, ale warto pamiętać, że na roszczenia pracownicze mamy 3 lata liczone od dnia wymagalności… z pewnością więc nasz zleceniobiorca zdąży odpowiednio się przygotować.
Jeśli umowa zlecenia zostanie uznana za umowę o pracę, na pracodawcy (już nie zleceniodawcy) będzie ciążył obowiązek naliczenia i wypłaty wszelkich należnych pracownikom świadczeń – m.in. wynagrodzenia za nadgodziny, za pracę w porze nocnej, ekwiwalent za niewykorzystany urlop, wyrównanie do minimalnego wynagrodzenia jeśli z tytułu umowy zlecenia wypłaty były niższe niż obowiązująca najniższa stawka (było to możliwe do końca 2016 r). Do spóźnionych wypłat trzeba będzie oczywiście doliczyć również odsetki od nieterminowych wypłat.
Kolejnym krokiem będzie ustalenie w jakiej wysokości były, a w jakiej powinny zostać naliczone składki zarówno na ubezpieczenia społeczne jak i ubezpieczenie zdrowotne. W zależności bowiem od wcześniejszego rodzaju umowy, składki nie były płacone w ogóle (w przypadku umowy o dzieło lub umowy zlecenia zawartej ze studentem) lub były płacone tylko w części – np tylko składka zdrowotna. Składki na ubezpieczenia finansowane są przez obie strony umowy, choć w różnych wysokościach. Ubezpieczenie emerytalne i rentowe finansuje zarówno pracodawca i pracownik, ubezpieczenie chorobowe i zdrowotne obciąża wyłącznie pracownika, natomiast ubezpieczenie wypadkowe, składka na Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych obciążają wyłącznie pracodawcę.
Obowiązek pokrycia niezapłaconych wcześniej składek ZUS leży zarówno po stronie pracodawcy jak i pracownika. Ponieważ jednak płatnikiem składek jest pracodawca, to na nim ciąży obowiązek prawidłowego naliczenia, a także odprowadzenia składek na konto ZUS. Oczywiście pracodawca jak najbardziej ma prawo domagać się od pracowników zwrotu tej części składki, która powinna być sfinansowana z ich wynagrodzenia. W innym przypadku bowiem pracownik uzyska dodatkowy przychód 😉
Kolejnym krokiem jaki musi wykonać pracodawca jest sporządzenie korekt dokumentów przekazanych do ZUS.
Pracownika zgłoszonego pierwotnie jako zleceniobiorcę (na kodzie 0411xx) należy wyrejestrować z ubezpieczeń z tytułu umowy cywilnoprawnej, a zarejestrować z pracowniczym kodem tytułu ubezpieczenia (0110xx). Zgłoszenia tego należy oczywiście dokonać z datą wsteczną, tj. datą, w której faktycznie powstał dany stosunek uznany w tej chwili za umowę o pracę.
Oprócz korekty samego zgłoszenia pracodawca ma również obowiązek skorygować dokumenty rozliczeniowe, wysyłane do ZUS w czasie trwania przedmiotowej umowy – zarówno raporty imienne (RCA, RZA, RSA), jak i deklarację zbiorczą (DRA).
Jeżeli byłemu już pracownikowi zostaną wypłacone zaległe należności ze stosunku pracy, pracownik, czy też raczej były pracownik, uzyska przychód, który należy oskładkować i opodatkować. Wypłata ta powinna być widoczna w bieżącej deklaracji RCA (tym razem z kodem 3000xx) oraz oczywiście znaleźć się w przekazanym pracownikowi dokumencie PIT-11.
W związku ze zmianą sposobu ustalania zaliczki na podatek dochodowy płatnik podatku (firma) jest obowiązany również do sporządzenia korekty deklaracji PIT-4R w taki sposób, aby informacje w nim zawarte odzwierciedlały stan faktyczny.
Warto oczywiście pamiętać, że ustawodawca dał nam na skorygowanie dokumentacji 7 dni.
